Gershkovich o rosyjskim więzieniu: ukazała się jego książka

Evan Gershkovich, reporter „Wall Street Journal” zatrzymany w Rosji pod zarzutem szpiegostwa, opisał swoje doświadczenia w książce „This Cursed Beautiful Land”. Recenzent „The Guardian” chwali otwarcie i szczegóły więziennej codzienności, ale uważa, że po opisie aresztowania narracja traci tempo.

Od New Jersey do Moskwy

Gershkovich urodził się w USA, w rodzinie rosyjskich żydowskich imigrantów. Dorastał na przedmieściach w stanie New Jersey, wśród radzieckich kreskówek i bajek Kryłowa, a nie Ezopa. Jak pisze recenzent, czuł się trochę „pomiędzy” dwoma światami. Do dziennikarstwa trafił po dwudziestce: najpierw pracował nocami jako asystent redakcyjny w „New York Timesie”, potem zaczął pracę reporterską w „Moscow Times”. Z czasem zakochał się w Rosji.

Autor pokazuje, że nawet w tak dużym mieście jak Moskwa środowisko zagranicznych korespondentów przypomina wieś. Po wybuchu wojny w Ukrainie Kreml zaostrzył restrykcje wobec dziennikarzy i ta „wieś” zaczęła pustoszeć. Część rosyjskich kolegów wyjechała, a niektórych aresztowano. Gershkovich został, bo zakładał, że władze zawahają się przed potraktowaniem cudzoziemca tak, jak traktują własnych obywateli. Jak się okazało, to była błędna kalkulacja. Został zatrzymany w pułapce zastawionej przez służby: umówił się z osobą, która obiecała informacje o rosyjskich przygotowaniach w przemyśle zbrojeniowym.

Życie w celi

Reporter spędził w rosyjskich więzieniach półtora roku, najpierw w Lefortowie, potem w Jekaterynburgu. Wyszedł na wolność w 2024 roku w ramach wymiany więźniów. W książce opisuje, jak czytał, wrócił do palenia, oglądał fatalną rosyjską telewizję, tęsknił za dziewczyną, ćwiczył i medytował. Z ograniczonych środków potrafił też coś ugotować. Nawiązał przyjazną relację ze współwięźniem z Lefortowa i prowadził dziennik, bo wiedział, że kiedyś o tym napisze.

Wiele miejsca zajmuje więzienna obyczajowość:

• sposoby porozumiewania się między celami,
• zasady grzeczności, na przykład nie podawać ręki współwięźniowi, dopóki nie wiadomo, za co siedzi,
• okazywanie szacunku przez wytarcie butów o szmatę przy drzwiach celi,
• surowe hierarchie, w których więźniowie z czasem czują się swobodniej niż na wolności.

Autor opisuje też pozorowany charakter własnego procesu. Zastanawiał się, czy ktokolwiek naprawdę wierzy, że jest szpiegiem. Recenzent zauważa, że w rosyjskim wymiarze sprawiedliwości wciąż działa zasada przypisywana Berii: pokaż mi człowieka, a znajdę na niego paragraf.

Ograniczenia książki

Według recenzenta największy problem polega na tym, że autor patrzy na Rosję zza krat. Gershkovich był w więzieniu, ale – jak to ujmuje recenzent – nie był „z więzienia”: od początku wiedział, że jest kartą przetargową i że wyjdzie w wymianie. Sam zapisał w dzienniku, że jest voyeurem, bo ma drogę wyjścia. Ryzyko tortur czy wysłania na front było więc u niego niskie. Takiego losu nie uniknął nastoletni współwięzień z Jekaterynburga, który zginął pod Bachmutem.

Przez to książka rzadziej niż reportaż z terenu pokazuje „głęboką Rosję”. Wojnę autor ogląda w więziennym telewizorze. Recenzent zestawia to z równoległą pracą Åsne Seierstad, która w tym samym czasie jeździła po Rosji do swojej książki „Never Say War”. Zdarzają się jednak trafne obserwacje. Gershkovich był poruszony buntem Prigożyna, a gdy telewizja podała informację o jego śmierci w katastrofie lotniczej, współwięzień Serioga powiedział, że już wiedział, i dodał: „Istniał, a teraz go nie ma, nic mnie to nie obchodzi”.

Co to znaczy dla polskiego czytelnika

Dla czytelnika w Polsce to przede wszystkim relacja z pierwszej ręki o tym, jak działa rosyjski system karny wobec zagranicznych dziennikarzy. Sprawa Gershkovicha pokazuje, że praca korespondentów w Rosji po 2022 roku stała się wyjątkowo ryzykowna, a zarzut szpiegostwa może służyć jako narzędzie nacisku politycznego. Wymiana, dzięki której reporter odzyskał wolność, była efektem rozmów między kilkoma państwami, więc jej skutki wykraczały poza relacje Rosji i USA.

Z recenzji nie wynika, czy i kiedy książka ukaże się po polsku. Jeśli to nastąpi, będzie ciekawą lekturą dla osób interesujących się Rosją, ale raczej jako osobiste świadectwo niż pogłębiona analiza rosyjskiego społeczeństwa.

Źródło: The Guardian – „This Cursed Beautiful Land by Evan Gershkovich review – jailed in Putin’s Russia”